نظري به اديان

اولم يروا الي ما خلق الله من شيئي يتفيؤا ضلاله عن اليمين و الشمائل سجدالله و هم داخرون (قرآن مجيد ـ نحل 48).

آيا چشم نگشوده اند كه آثار قدرت خدا را مشاهده كنند تا ببينند كه هر موجودي چگونه آثار و اطعمه خود را به هر جانب مي فرستد و از راست و چپ هم بسجده خدا با كمال فروتني مشغولند.

كتاب ايوب ـ باب سي و هشتم: وقتي كه زمين را بنياد نهادم كجا بودي. بيان كن اگر فهم داري. كيست كه آن را پيمايش نمود اگر مي داني و كيست كه ريسمانكار را بر آن كشيد؟ پايه هايش بر چه گذاشته شد و كيست كه سنگ زاويه اش را نهاد. هنگامي كه ستارگان صبح با هم ترنم نمودند و جميع پسران خدا آواز شادي دادند و كيست كه درياها را بدرها مسدود ساخت. وقتي كه بدرجست و از رحم بيرون آمد. وقتي كه ابرها را لباس آن گردانيدم و تاريكي غليظ را قنداقه آن ساختم و حدي بر آن قرار دادم و پشت بندها و در ها تعيين نمودم ………

بريها دارايان ياكااوپانيشاد آدهيايا براهمانا 4: واقعاً در ابتدا بر همان بود يكي و تنها. چون تنها بود به قدر كافي توانا نبود او عالي ترين نيروها را خلق فرمود. بقدر كافي توانا نبود. او عالي ترين قوانين را خلق فرمود. هيچ چيز بالاتر از قانون نيست. به همين لحاظ است كه يك مرد ضعيف با قدرت قانون جامعه را اداره مي كند. پس قانون آن چيزي است كه راست است.

هندو :‌ خانداگا اوپانيشاد ـ پراپاتها كا 7 ـ خواندا 23: در يك امر محدود خوشبختي وجود ندارد. تنها نا محدوديت است كه در آن خوشبختي است. نامحدود ابدي است. نامحدود در بزرگي خودش باقي مي ماند.

هندو : بريها داران ياكااوپانيشاد ـ آدهيايا 2 راهمانا 5 : در حقيقت اين خودي ارباب همة موجودات، پادشاه پادشاهان است. همانطور كه تمام شعاع هاي يك چرخ در محور يك چرخ قرار دارد كليه موجودات و همة آن خودي ها در آن خودي بزرگ وجود دارد.

كنفوسيوس ـ منسيوس 2 : اين آسمان است كه آن قدر بلند است. اين ستارگانند كه آن قدر دورند. اگر ما دربارة پديده هاي آنها دقت كنيم مي توانيم در حالي كه در جاي خود نشسته ايم بدوران گردش آنها در هزار سال قبل باز گرديم.                                            

تائوئيسم : تائوته گينگ فصل 39: تارو پود تور آسمان خيلي وسيع است. خيلي از هم دور است. اما نمي گذارد چيزي از  آن بدر رود.

تائوئيسم كوانگ تسو 39 ـ 40 : ظرفيت اشياء حد و حدودي ندارد. زمان هرگز توقف نمي كند. بلكه دائماً رو به جلو در حال دانش بسيار دارند وقتي به اشياء دور و نزديك مي نگرند فكر نمي كنند كه چون كوچكند بي ارزشند يا چون بزرگند ارزششان زياد است

پيشروي است. نصيب بشر هميشه در تغيير است. پايان و آغاز اشياء هرگز دو بار به يك شكل صورت نمي گيرد. لذا مردماني كه چون مي دانند كه ظرفيت ها بطور بي پايان تفاوت دارند .

سخناني از فلاسفه و دانشمندان

برمانيداس يوناني: وجود يكي است و پيوسته و نامحدود و يك پارچه و بدون اجزاء اگر اجزا داشته باشد بين آنها خلاء مي افتد و خلاء وجود است يا عدم. اگر وجود است پس اجزاء از هم جدا نيستند و اگر عدم است عدم چگونه مي تواند بين وجود جدائي اندازد پس وجود يكي است و پيوسته و نامحدود و ازلي و ابدي و بي تغيير و ساكن و پايدار و قائم به خود.

ارسـطـو: جهان محدود و متناهي است زيرا آنچه بالفعل است بالضرور متناهي است و نامتناهي بودن فقط دربارة قوه است پس فلك اول پايان جهان است و چون چيزي بر او احاطه ندارد مظروف نيست و وراي آن مكان نيست و چون مكان نيست نه خلاء است نه ملاء.

محمد علي فروغي در كتاب سير حكمت در اروپا: مسئله نامحدود بودن عالم و قوه نشوء و ارتقاء و بسياري مسائل ديگر مورد تحقيق و جستجوي علما و حكما است .

بلز پاسگال: علم بيكران و نامتناهي است و در واقع جهان كره ايست كه مركزش همه جا است و محيطش هيچ جا نيست. بيكراني تنها از لحاظ بزرگي و نه خردي بيكراني را بفهمد. وجود انسان بين اين دو است. نسبت به بينهايت خرد كل و نسبت به بي نهايت بزرگ هيچ است.                                                                                   

رنـه دكارت :انسان معدوم را نمي تواند در فكر خود تعقل كند و هر چه تعقل مي كند وجود دارد ولي همين انسان قوه ادراك امر نامتناهي را دارد پس امر نامتناهي وجود دارد و ما هم به آن پيوستگي داريم كه به عقلمان فهميده مي شود.

اسپينوزا : بعد هم كه حقيقت جسم است نامحدود است و ناشايسته نيست كه آن را از صفات يا حالات واجب الوجود بدانيم و حكما و فلاسفه اي كه جسم را محدود دانسته اند راه اشتباه رفته اند. البته حقيقت جسم نامحدود است نه يك فرد ظاهري آن مثلا آب از لحاظ ظاهر محدود و قابل تقسيم است ولي حقيقت آب نامحدود و غير قابل تقسيم مي باشد. موجودات محدود از همان حركت و حالات نامحدود ونامعين واز علم مطلق و بي  حدود الهي به وجود مي آيند.

جـان لاك: تصورات نامتناهي و جاويد كه در ذهن ما پيدا مي شود معاني منفي مي باشد چه تصورات مثبت ذهن همه محدودند و تصور نامتناهي از نفي حد حاصل مي گردد زيرا ذهن توانائي دارد كه بر هر مقدار مقداري تازه بيفزايد و لازم نيست. بينهايت را به طور مثبت درك كند. البته بينهايت بودن مقدار را مي توان پذيرفت زيرا هميشه مي توانيم بر آن بيفزائيم. اما مقدار بي نهايت را نمي توان تصور كرد و ذهن ما گنجايش تصور آن را ندارد .

كانت: امر واحد نامتناهي را مفهوم نمي توان خواند. جهان متناهي است يا نامتناهي ـ هر يك  از اين دو صورت را عده اي مدعي شده و براي آن دليل آورده اند. هيچ يك  از اين دو صورت تاكنون اثبات نشده و بر له و عليه آنهامي توان دليل آورد، اگر بگويند ابعادش محدود است چون در اوحد فضا هست با آن فضا چه نسبتي دارد. آيا عدم است ؟ ميان وجود و عدم چه قسم اضافه ممكن است.

هيپوليت تن: راست است كه من افق ذهن خود را محدود مي بينم اما تنها حد ذهن خود را مي توانم دريابم و نمي توانم حد ذهن بشر را تعيين نمايم.

هربرت اسپنسر: طبع جهان تنها مايل به بقا نيست بلكه مايل به افزايش است بنابراين شايد بتوان برقي و تكامل جهان را بي پايان دانست.

امانوئل كانت: از اين كه فكري هست چطور مي توان يقين كرد كه جوهر مجردي است كه فكر متعلق به اوست زيرا فكر يا علم امور و جداني حسي نيستند كه تحت مقوله در آيند و اين كه فكر بسيط است چه دليل مي شود كه منشاء آن هم بسيط باشد .     

لايب نيتس: فكر و عقل انسان را مي توان مانند اعداد و مقادير به مبادي بسيط تجزيه كرد چنان كه كلمات را با صوات و حروف مي

توان تجزيه نمود.

هانري برگسن: با الهام و روشن بيني معنوي و مراقبه و مكاشفه بهتر مي توان حقيقت را فهميد تا استدلال و احتجاج.

نظر اديان دربارة بعد و مساحت عالم و آفريننده عالم

دين تائو ـ تائوته كينگ 39 : قبل از اين كه آسمان و زمين بوجود آيد يك چيز غير مشخص و كامل بوجود آمد. او  ساكن بود و بي شكل، تنها بود و بي تحولات به هر چيز مي رسيد و خطر پايانيش نبود. مي توان او را در همه چيز دانست،‌ من اسم او را نمي دانم ولي نام تائو را بر آن مي نهم براي اين كه او را بهتر به نامم او را بزرگ مي خوانم. اين بزرگ با يك حركت دائمي جريان دارد و در حال جريان دور مي شود و چون دور شد بر مي گردد پس تائو بزرگست آسمان بزرگست و زمين بزرگست و دانا بزرگست. در عالم چهار چيز است كه بزرگست (كه بر شمرده شد). انسان قانون خود را از زمين مي گيرد و زمين قانون خود را از آسمان مي گيرد و آسمان قانون خود را از تائو مي گيرد و قانون تائو همان است كه هست. تائو مانند جاي خالي يك ظرف است و هنگامي كه مي خواهيم از آن استفاده كنيم بايد از اشباعش بپرهيزيم. آيا اين تائو تا چه اندازه خالص و ساكن است چنان كه گوئي هميشه چنان خواهد بود. من نمي دانم پسر كيست و چنين به نظر مي رسد كه قبل از خدا بوده است. تائو يك را بوجود آورد. يك دو را بوجود آورد ـ دو سه را بوجود آورد، و سه هم چيز را ايجاد كرد.

زند اوستا ـ بند اهيس: سلطنت كامل مخلوقات اهورا مزدا در دنياي بعد است و اين زندگي غير محدود است و ابدي خواهد بود.

زند اوستا ـ ونديداد: سپس من اهور مزدا اين طور به او گفتم: « اي زردشت دنياي مرا توسعه بخش و آن را زياد كن پس عهده بگير كه آن را روزي دهي و بر آن حكمراني و بر دنياي من نظارت كني» « بسيار خوب من دنياي تو را توسعه مي دهيم و مي افزايم سپس آن را تغذيه مي كنم و بر آن حكومت مي نمايم و بر دنياي تو نظارت مي كنم، هنگامي كه من پادشاه باشم نه باد سرد و نه باد گرم و نه ناخوشي و نه مرگي خواهد بود» 

ميترا يانا براهمانا او پانيشاد پراپاتا كاما (دين هندو): در ابتدا براهمن همه اينها بود. او يكي و لايتناهي بود. لايتناهي در شرق، لايتناهي در جنوب، لايتناهي در غرب، لايتناهي در شمال،‌ بالا و پائين و همه جا لايتناهي. مشرق و ساير جهان براي او وجود ندارد نه در بيان نه پائين نه بالا. آن خودي عالي ثابت نمي ماند او بي حدود است، متولد نشده، نمي توان درباره اش استدلال نمود يا تصورش را كرد. او مانند اثير است و هنگام فناي عالم تنها او بيدار است. پس از آن اثير تمام جهان را بيدار مي كند. جهاني كه فقط از فكر تشكيل شده. همه از فكر او ايجاد و از فكر او محو مي شود. او همان صورت درخشنده اي است كه در آفتاب مي درخشد و نور متغيري است كه  آتش بي دود دارد او كسي است كه در آتش است، در دل است، در خورشيد است. همه اينها يكي و همان است. آن كس كه اين را بداند با او يكي مي شود.

كنفوسيوس ـ شو كينگ 3 : آن كس كه به فكر پايان است بايستي به آغاز توجه كند. از ابتدا در فكر پايان باش …… اگر چنين كني پايان بدون ناراحتي پيش مي آيد.

 نظري به عقايد دانشمندان و فلاسفه

برمانيداس: وجود يكي است و ازلي و ابدي و بي تغيير و ساكن و پايدار و هر چه غير از اين پنداري گمان و عاري از حقيقت است.

ارسطـو: آغاز وجود در ناقص ترين مراتب ماده المواد است يعني هيولاي اولي كه فقط قوه صرف بود مراتبي را براي رسيدن به غايت كمال و انجام وجود كه آخرين درجه كمال است طي مي كند. عالم وجود حادث و مخلوق نيست قديم و ازلي و ابدي است و حركات موجودات لايزال است.

حكماي ابتداي مسيحيت: خداوند بدون ضرورت و اجبار از راه محبت و از روي اختيار عالم را از عدم بوجود آورده است.

لايب نيتس: هر امري كه در جوهر فرد واقع مي شود نيتجة امري است كه بلافاصله پيش از آن در آن جوهر واقع شده بود و اين رشته همچنان به قهقرا مي رود تا به روز اول خلقت برسد. زايش از عدم بوجود آمدن نيست بلكه روئيدن و نمو و گرايش وجودي است كه

از پيش موجود بود و مرگ هم از وجود به عدم رفتن نيست بلكه ريختن شاخ و برگ و كاسته شدن و در هم رفتن وجود است پس زايش و مرگ وجود و عدم نيست بلكه ريختن شاخ و برگ و كاسته شدن و در هم رفتن وجود است پس زايش و مرگ وجود و عدم نيست بلكه تبديل و تحول تن و اعضاء و اجزاء آن با آهنگي سريعتر و شديدتر از حال عادي زندگاني است.

امانوئل كانت: آيا جهان ابتدا دارد يا نه. اگر بگويند دارد مي گوئيم بيش از آن آغاز معدوم بوده و چگونه از معدوم بوجود آمده، اگر بگويند آغاز نداشته مي گوئيم چون جهان يك رشته امور محقق و بوقوع پيوسته و متحقق شده است چطور امور متحقق را نامتناهي توان فرض كرد؟ پس هيچ كدام را نمي توان قبول كرد.

شارل رونويه: جهان متصل و متكثر و محدود و متناهي است و ابتدا و آخر دارد. بي پاياني متصور  نيست و نمي تواند متحقق شود.

ارسطو: زمان امري است ذهني و اگر ذهني نباشد شماره اي نتوان كرد و زمان هم نخواهد بود و منظور از اجزاي عنصري اجراي عمل حيات است

يعني رسيدن به صورت اجسام ناميه.

اتين دوله: عالم موجودات و زمان لايتناهي است و ابتدا و آخر ندارد.

لايب نيتس: آنها كه براي زمان يا مكان يا فضا يا بعد حقيقت قائلند در اشتباهند و توجه نكرده اند كه زمان و مكان مخلوق ذهن آدمي هستند و جزء امور انتزاعي بشمار مي روند. زمان ترتيب موجود شدن است پي در پي. زمان امري است اعتباري كه منشاء انتزاع آن در فكر موجود و معدوم شدن اجسام و احوال است.

امانوئل كانت: زمان و مكان معلومات بعدي و كسبي نيستند. معلومات رياضي بدون تصور زمان و مكان معني ندارد و اگر اين ابزار را از دست حكيم بگيريم موضوع براي علم رياضي نمي ماند. براي زمان و مكان اجزاء مي توان تصور كرد نه انواع و اصناف مثلا ساعت و روز و ماه سال اجزاء زمانند و تصور زمان وجداني است و براي وجدان همة امور شرط است خواه بيروني خواه دروني. همانطور كه بايد ظرف باشد تا آب در آن جاي گيرد حوادث هم در ظرف زمان و مكان واقع مي شود با اين تفاوت كه ظرف چيزي است خارج از آب ولي ظرف زمان و مكان وجود خارجي نيست و ذهني است.

هانري برگسن: زمان بر دو قسم است وقتي منطبق با بعد شود به صورت كميت است و وقتي ادراك به نفس شود به صورت كيفيت است مثل تصور روز كه تصور حركت خورشيد است يا حركت عقربه ساعت. زماني كه در علوم بكار مي رود زمان بعدي است و زمان كيفيتي آن است كه با نفس ادراك مي شود. اين جريان دروني خود آگاهي شما هم حقيقت زمان است و هم حقيقت نفس شما. محمد علي فروغي خلاصه نظر مردمان قرون وسطي تا رنسانس درباره علوم: علم و حكمت محدود است به آنچه قائدان قديم آموخته اند و غير از آن مجهولي نيست كه معلوم گردد يا اگر هست نمي توان معلوم كرد. عقل انسان هر چه دريافتني بوده دريافته است و استادان سابق در كتب خود براي ما گذارده اند. ما فقط حق شرح و تفسير آنها را داريم و هر كجا به مشكلي برخوريم بايد به آنها رجوع كنيم. در ميان دانشمندان گذشته ارسطو و سن تماس بيشتر از ديگران مطاع بودند و هر وقت حجت قاطع مي خواستند مي گفتند: «استاد چنين گفته است»

نظري به عقايد و اديان

زند آوستا ـ گاتها 41: هنگامي كه در روح از ابتدا به هم نزديك شدند تا هستي و نيستي را بسازند و نظم جهان را برقرار دارند براي بدان جهنم كه بدترين زندگي است و براي مقدسان آسمان را كه  بهترين مقام است تعيين كردند.

دين تائو ـ كوانك تزو ـ فصل 39 ـ 40: در آسمان عبارت از نيستي است. همه چيز از نيستي مي آيد. فشارهاي هوس را از خود بران و اشتباهات فكر را دور كن و آنچه سد راه خصال نيك است از خود دور كن و راههاي سير آزادانة بطرف تائو را براي خود صاف گردان.

دين هندو ـ ماتيرايانا همانا ـ اوپانيشاد پراپاتاكا 2 : در ابتدا پراژاپاتي (پادشاه مخلوقات) تنها بود ـ وقتي تنها بود خوشحال نبود. دربارة خود فكر مي كرد لذا بسيار مخلوقات خلق كرد. به آنها نگاه كرد و ديد كه مانند سنگ يا مانند تيرهاي بي جان هستند.

هندو : بهاگاواد ـ گيتا: قدرت مافوق، سراسر عالم در اثر نفوذ من بوجود آمده كه به يك صورت و شكل نامشهوديست. كليه جواهر وجود در من زندگي مي كند اما در آنها زندگي نمي كنم…… من همة جوهرها را حاملم و همه را توليد مي كنم در حالي كه خود در آن جوهرها زندگي نمي كنم همانطور كه فضائي بزرگ و همه جائي در همه جاي عالم هست بدان كه كليه جواهر وجود به همان ترتيب در من وجود دارد. منم پدر عالم، مادر و خالق و آقاي عالم آن چيزي كه بايد شناخته شود، آن هدف و آن نگاهدارنده، ارباب، ناظر، اقامتگاه، پناهگاه، دوست و سرچشمة هر چيزي كه پديد مي آيد، پشتيبان آن، دايه اي كه ظرف پايان ناپذير است. منم كه ايجاد گرمي مي كنم و باران را مي فرستم و قطع مي كنم. من بقا هستم و من مرگ هستم ـ من آن كسي هستم كه هست و نيست.

هندو ـ اسوتاسواتارا ـ اوپانيشاد آدهيايا 5: او كه فوق همه است بر همه چيز و همه كس حكومت مي كند چنان كه نطفة جهاني در طبيعت خود به ثمر مي رسد و كليه طبايعي را كه مي تواند به ثمر آيد متنوع مي سازد و همة صفات را برقرار مي كند. اين خود جلوه كننده بر حسب صفات خويش بسياري اشكال خشن و لطيف مي گيرد و چون خود احاد خويش را با آنها معين ساخته است او را به شكل ديگري و ديگري به وسيله صفات جسماني مي نگرند. آن كسي كه او را مي شناسد يعني آن كسي كه نه ابتدا و نه انتها دارد در ميان شلوغي عظيم همه اشياء را خلق كرده صورتهاي بسيار مي گيرد و بتنهائي بر همه چيز احاطه دارد ولي خود از هر قيد و زنجيري آزاد است.

نظري به عقايد فلاسفه و دانشمندان

لايت نيتس: هر جانوري و هر گياهي بلكه هر قطره اي از خون حيوان يا شيرة گياه مثل باغي است پر درخت يا درياچه اي پر ماهي. همه جا نيرو و همه جا روح است و هر يك از آنها جهاني است.

رواقيان: جز جسم چيزي وجود ندارد و جنبة فاعلي و مفعولي دارد. فاعلي به معني قوه است كه در انسان روح و نفس و در عالم پروردگار خوانده مي شود. اين دو امر كه قوه و ماده يا روح و بدن يا خدا و ما سوي است در حقيقت واحدند.

هگل: چيز با ناچيز جمع نمي شود يعني هستي هست و نيستي نيست. هستي، نيست نمي شود و نيستي، هست نمي شود و هستي با نيستي جمع نمي گردد. اما عقل به جائي مي رسد كه در مي يابد كه در هستي، نيستي است و در نيستي، هستي است و در اين صورت ضدين با هم جمع مي شوند.

جان لاك: چون وجود هاي جهان همه حادثند بايستي وجودي باشد كه قديم باشد و ديگري او را بوجود نياورده باشد.

ادوارد فون هارتمان: بايد عقل و ادراك را با اراده به جنگ انداخت تا منتهي به نيستي و فنا يعني آرامش شود و حالت بيخودي اصلي باز گردد.

ارسطو: زمين در ميان عالم جا دارد و مركز جهان است و عالم بر دو قسم است: علوي و سفلي. علوي اجرام آسماني است كه در افلاك است و عالم سفلي عناصر چهارگانه يعني كره خاك و آب و هوا و آتش دور آن است. املاك متعدد و منتهي بفلك اعظم مي شوند كه بركل جهان احاطه دارد و پس از آن ديگر چيزي نيست و عدم مطلق است.

افلاطون: عالم ظاهري و پيدا عالم مجاز است و حقيقت عالم معقول است كه همانا «مثل» مي باشد عالم ظاهر حقيقت ندارد اما عدم هم نيست. نه بود است و نه نبود بلكه نمود است.

سن تماس داكن: خداوند آفريننده است و عالم را از نيستي به هستي آورده. موجودات نخست صورتند در علم خداوند سپس موجود مي شوند و افراد را تشكيل مي دهند.

اسپينوزا: جسم جوهري نيست كه ذاتي مستقل از واجب الوجود داشته باشد، مخلوق هم نيست به اين معني كه صانعي او را از عدم بوجود آورده باشد زيرا هيچ جوهري جوهر ديگر را ايجاد نمي كند.

لايب نيتس: جوهر فرد چون بسيط نيست وجودش اصيل است و فقط ابداعي است يعني وجودش علتي ندارد مگر ذات مبدع و به مشيت خالق قابل اعدام نيست.

لايب نتيس: ماده نخستين كه جنبه فعلي ندارد در واقع امري عدمي است و چون جنبه فعلي كه امري وجودي است به آن منضم شود جوهر تمام مي شود. (همان بيان هيولا و صورت افلاطوني است.)                                                        

هرمان لتسه: اشياء جهان در ظاهر متكثر است ولي مي بينيم بر يكديگر تأثير و فعل و انفعال دارند و همين نشان مي دهد كه از هم مستقل نيستند زيرا تأثير فرد مستقل در فرد مستقل ديگر معني ندارد پس اشياء همه با هم رابطه معنوي دارند و آنچه مي بينيم احوال مختلف يك وجود اصيل است كه بر همة اشياء محيط و مبداء كل است.

ويليام جمز: بلي جهان حقيقت واحدي است و موجودات همه به هم مرتبط و پيوسته اند ولي نمي توان اطمينان كرد كه آنچه بعضي از حكماي روحي معتقدند كه يك حقيقت واحد وجود دارد و ساير موجودات عاري از حقيقتند صحيح  باشد. نمي توانيم كثرت را يكسره منكر شويم.

اميل بوترو: موجودات با هم متفاوتند و هر كدام حكمي دارند و انسان هم خصائصي دارد و هر يك از اين مراحل وجود قوانينشان با هم فرق دارد چنان كه معرفت الحيات را نمي توان از قوانين فيزيكي و شيميائي در آورد و روانشناسي هم با زيست شناسي فرق دارد.

هانري برگسن: راست است كه ما غير از تصوير چيزي درك نمي كنيم اما ناچار اصلي هست كه اين  تصاوير عكس آنها است و اين تصاوير موخوم و بي حقيقت نيست. جهان جسماني امري است متصل و واحد و تكثر و اختلافي كه در آن مي بينيم به مقتضاي عملي است كه انسان مجبور است در محيط خود بكند و كل را براي فهم و تصرف به اجزاء تقسيم كند.

افلاطون: چيزهائي كه از پرتو خورشيد بر ما ظاهر مي شود مانند سايه هاي بي حقيقت هستند و حقيقت مثل است كه تنها به قوه عقل و سلوك آنها را ادراك مي كند.

فلوطين: نخستين آئينه احديت عقل است و معقولات نخستين مظهر آن هستند.

امانوئل كانت: آيا وجود واجب هست يا نيست. اگر بگويند نيست تسلسل مي شود زيرا بايد وجود ها به واجب منتهي شود. اگر

بگويند هست بايد يا مجموع جهان باشد يا جزء و درون آن يا بيرون جهان و مجموع جهان نم يتواند باشد چون مجموع ممكنات واجب نمي توانند بشود. بيرون از جهان هم نيست چون علت شدنش ابتدائي دارد و امري مربوط به زمان است و امر زماني بيرون از جهان نيست. جزء جهان هم نيست چون اگر جزئي از جهان غير معلول باشد رشته علت و معلول به هم مي خورد .

لاوازيه: هيچ چيز از نيستي بوجود نمي آيد و هيچ چيز نيست نمي شود بلكه هر چه هست تغيير و تبديل است. در تركيب و تجزيه شيميائي اين امر به اثبات مي رسد.

هربرت اسپنسر: اصل محفوظ بودن نيرو از اصول كلي است و به هر طرف مي چرخيم مشهود است و تجارب ما دلالت مي كند بااين كه هر چه هست نيرو است و همة نيروها به هم تبديل مي شوند.     

حكماي يونان: قاعدة بقاي ماده : هيچ موجودي معدوم نمي شود و هيچ چيز از معدوم بوجود نمي آيد بنابراين تعداد موجودات كم و زياد نمي شود. موجود و معدوم شدن در كار نيست نه معدوم موجود و نه موجود معدوم مي گردد و كون و فساد همه تغيير و تبديل است.

فردريش ويلهم شلينگ آلماني: چند تن از علماي طبيعي جديد قائل به كم و زياد شدن (مخصوصاً افزايش) ماده هستند و برخي ديگر اصل را افزايش مي دانند يعني آنچه حقيقت است خاصيت وجوديش آن است كه همواره افزايش يابد. سراسر جهان صاحب روح و متشكل و جاندار است و حتي جمادات كه ما آنها را بي جان مي دانيم داراي روح هستند. چه اگر جان نداشته باشند روح و جان از كجا بوجود مي آيد.

لايب نيتس: سراسر عالم پر از روح و نيرو است و همه جا روح است و همه جا نيرو.

رنه دكارت: هيچ حيواني ولو هر قدر كامل و داراي خلقت نيكو باشد نمي تواند الفاظ را به هم تركيب كرده حرف بزند. پس حيوانات هيچ عقل ندارند و يقيناً روح حيوانات به كلي با روح انسان متفاوت است. نه اين است كه جانوران سخن مي گويند و مازبه آنشان نمي فهميم بلكه آنها هيچ عقل ندارند و محرك كارشان طبيعت است مثل عمل يك ماشين يا ساعت.

لايب نيتس: هرچه در عالم هست در خود اوست. نه از بيرون چيزي به او داخل مي شود و نه از چيزي بيرون مي رود يعني جوهر در و پنجره اي ندارد و هر چه در مي يابد خود را دريافته است و اگر از ماسواي خويش چيزي ادراك مي كند از آن است كه ماسواي او هر چه هست در خود اوست.

نظري به اديان

سفر پيدايش باب 22: زيرا خدا را روبرو ديدم و جانم رستگار شد.

سفر پيدايش باب 33: و خداوند با موسي روبرو سخن مي گفت مثل شخصي كه با دوست خود سخن گويد … و رأفت مي كنم بر هر كه رؤف هستم و رحمت خواهم كرد بر هر كه رحيم هستم و گفت روي مرا نمي تواني ديد زيرا انسان نمي تواند مرا ببيند و زنده بماند و واقع مي شود كه چون جلال من مي گذرد ترا در شكاف صخره مي گذارم و ترا بدست خود خواهم پوشانيد تا عبور كنم پس دست خود را خواهم برداشت تا قفاي مرا ببيني اما روي من ديده نمي شود.

سفر پيدايش ـ فصل اول: و خدا گفت آدم را به صورت ما و موافق شبيه ما بسازيم … پس خدا آدم را به صورت خود آفريد. او را به صورت خدا آفريد ايشان را نر و ماده آفريد و خدا ايشان را بركت داد و خدا بديشان گفت بارور و كثير شويد و زمين را پر سازيد.

كتاب اول پادشاهان ـ باب نوزدهم آيات 11 تا 13: او گفت بيرون آي و به حضور خداوند در كوه بايست و اينك خداوند عبور نمود و باد عظيم سخت كوهها را منشق ساخت و صخره ها را بحضور خداوند خورد كرد اما خداوند در باد نبود . و بعد از باد زلزله شد اماخداوند در زلزله نبود و بعد از زلزله آتشي اما خداوند در آتش نبود و بعد از آتش آوازي ملايم و آهسته .

كتاب امثال سليمان نبي باب پانزدهم: چشمان خداوند در همه جا است و بر بدان و نيكان مي نگرد.

رساله پولس رسول بروميان باب اول 23: و جلال خداي غير فاني را بشبيه صورت انسان فاني و طيور و بهايم و حشرات تبديل نمودند.

سفر پيدايش ـ  باب 17: خداوند برابرم ظاهر شده گفت من هستم خداي قادر مطلق پيش روي من بخرام و كامل شو.

سفر خروج باب 20: ترا خدايان ديگر غير از من نباشد. صورتي تراشيده و هيچ تمثالي از آنچه بالا در آسمآن است و از آنچه پائين در زمين است و از آنچه در آب زير زمين است براي خود مساز نزد آنها سجده مكن و آنها را عبادت منما زيرا من كه يهوه خداي تو مي باشم خداي غيور هستم.

اول پادشاهان باب هشتم: و گفت اي يهوه خداي اسرائيل خدائي مثل تو نه بالا در آسمان و نه پائين در زمين هست كه با بندگان خود كه به حضور تو به تمامي دل خويش سلوك مي نمايند عهد و رحمت را  نگاه مي داري.

رساله اول يوحنا رسول باب سوم: و از اين مي شناسيم كه در ما ساكن است يعني از آن روح كه به ما داده است.

مزامير داود ـ مزمار هشتم  3 تا 8: چون به آسمان تو نگاه كنم كه صنعت انگشتهاي تست و به ماه و ستارگاني كه تو آفريدة  پس انسان چيست كه او را بياد آوري و بني آدم كه از او تفقدد نمائي. او را از فرشتگان اندكي كمتر ساختي و تاج جلال و اكرام را بر سر او گذاردي او را بر كارهاي دست خودت مسلط نمودي و همه چيز را زير پاي وي نهادي. گوسفندان و گاوان جميعاً و بهايم سحرا را نيز مرغان هوا و ماهيان دريا را و هر چه بر راههاي آبهاي سيرمي كند.

امثال سليمان نبي باب هشتم آيات 22 الي 31 :  خداوندمرا مبداء طريق خود داشت قبل از اعمال خويش از ازل ـ من از ازل برقرار بودم از ابتدا پيش از بودن جهان ـ‌ هنگامي كه لجه ها نبود من مولود شدم وقتي كه چشمه هاي پر از آب وجود نداشت. قبل از آنكه كوهها بر پا شود پيش از تلها مولود گرديدم. چون زمين و صحرا را هنوز نساخته بودند اول غبار ربع مسكون را وقتي كه او آسمان را مستحكم ساخت من آنجا بودم و هنگامي كه دايره را بر سطح لجه قرار دادوقتيكه افلاك را بالا استوار كرد و چشمه هاي لجه را استوار گردانيد چون به دريا حد قرار داد تا آبها از فرمان او تجاوز نكند و زماني كه بنياد زمين را نهاد آنگاه نزد او معمار بودم و روز به روز شادي مي نمودم و هميشه به حضور او اهتزاز مي كردم و اهتزاز من در آبادي زمين وي و شادي من با بني آدم مي بود.

دين هندو : خانداگا اوپانيشاد ـ پراپاتها گا 3 ـ  خاندا 14: آن هوشمندي كه جسم او روحست و شكل او نور است و افكارش درست و ماهيتش چون اثير است و از او همه كارها همه خواستها همه بوهاي خوش و مزه ها بوجود مي آيد، او كسي است كه بر همة اينها محيط است. هرگز سخن نمي گويد و چيزي او را متعجب   نمي سازد.

دين تائو ئيسم ـ تائوته كينگ 39: آن تائو كه امكان زير پا گذاردنش هست تائوي ابدي و غير قابل تغيير نيست. اسمي  كه  بر  آن  مي توان نهاد اسم ثابت و غير قابل تغيير نيست. با اين اعتبار كه او را نامي نيست او را پديد آورندة آسمان و زمين بدان و به اين اعتبار كه او را نامي هست مادر همه چيز است. تائو با اين دو جنبه كه دارد در واقع يكي است ولي چون كثرت از او بوجود مي آيد نامهاي مختلف به خود مي گيرد . روي هم ما آن را اسرار مي ناميم. تائو كسي است كه همه چيز را ايجاد مي كند و همه را روزي مي دهد. همة آنها را بوجود مي آورد و ادعائي بر آنها ندارد. همه كار مي كند و از آن غروري ندارد. بر همه رياست دارد ولي آنها را نظارت نمي كند. اين است صفات اسرار آميز تائو.

نظري به فلاسفه و دانشمندان

اگوست كونت: ذات باري يا جوهر مادي يا مجرد و نفس را نمي توان منكر شد منتها چون نمي توانم آنها را محقق كنم مورد بحث قرار نمي دهم.                                                                                  

ويليام هاميلتون: انسان آنچه را ادراك مي كند مشروط و محدود است و اگر چنين نكند قابل فهم او نيست، پس ذات مطلق را كه مشروط و محدود نمي تواند شود ادراك نمي كنم و ذات غير معلول به فهم و ادراك ما در نمي آيد.

ارنست رنان: از ذات باري جز اين كه وجودش را تصديق كنيم سخني نبايد گفت.

ماديون: گردش چرخهاي ماشيني طبيعت بنابر اصل عليت است، پس لزومي ندارد در كار جهان حكمتي قائل باشيم

اسپينوزا: وصول به مرتبه علم به واجب الوجود به ورزيدن قوه تعقل و تفكر است و هر چه قوه عقلي را بهتر ورزش دهد ملكه كشف و شهود راسخ تر مي گردد.                                               

لايب نيتس: همانطور كه حيوان از دريافت حقيقت عالم انساني و گياه از دريافت حقيقت عالم حيواني عاجز است انسان هم از شناختن ذات باري عاجز است.

اپيكور: روح نيز مانند جسم از ذرات تركيب شده و پس از مرگ فاني مي شود.

برخي فلاسفه وحدتي مادي: فكر و تعقل نتيجه عمل مغز است و دماغ انسان فكر را مي سازد همانطور كه كبد صفرا را مي پرورد. پس نيروي مادي به جاي روح است.                                      

پيرهون :در هيچ امري نبايد رأي قطعي داد و حكم به جرم كرد همه چيز را بايد به شبهه تلقي نمود.

دكارت :جانوران داراي «روان» هستند و از شعور و عقل بي بهره اند. انسان و حيوان را از يك جنس دانستن منشاء همه اشتباهات است.

بلزپاسكال :وجود جسماني در جهت وجود روحاني بسيار ناچيز است و جهان قوه ادراك توانائي خود را ندارد.

ارسطو: حركت به معني تغيير حالت و كيفيت است و تنها تغيير مكان نيست و حركت از هر قسم باشد از جهت نقص است زيرا به خاطر رسيدن به كمال و در آمدن از قوه به فعل صورت مي گيرد.

رنه دكارت: حركت به معني اين است كه جسمي جاي جسم ديگر را مي گيرد و چون عالم پراست پس حركات آن هم ناچار دوري و منحني است.

افلاطون ـ ارسطو ـ لايب نيتس: ماده نخستين جنبه فعلي ندارد و امري عدمي است چون جنبه فعل و حركت كه امر وجودي است به آن ضميمه شد جوهر تمام مي شود.                                      

لايب نيتس: حركت هم مانند زمان و مكان بي حقيقت و مخلوق ذهن انسان است. حقيقت همان نيرو است كه مظهر دوامش حركت مي باشد.

فيخته: ذات مطلق شخصيت ندارد چون چيزي كه شخصيت دارد محدود است. هر ديني كه به خدا شخصيت بدهد لايق مردم دانا نيست و من از آن بيزارم. خدا همانا نظام كرداري جهان است.

اسپنسر: بايستي ارباب اديان از اين ادعا دست بردارند كه نشان از خداي بي نشان بدهند و خدا را همانند فردي از بشر معرفي كنند كه توانائي زياد و هوا و هوس فراوان دارد ، مهر مي ورزد، كينه مي جويد و به انتظار نشسته كه از او تمجيد كنند و به او هديه دهند. در اثر كوتاهي فهم عامه است كه مردم معبود جنس خود را مي پرستند و اگر چنين چيزي تصور نكنند آن را قابل پرستش نمي دانند و اين عيب به زودي رفع نمي شود و تا عامه عقلشان رشد نكرده هر صورتي را از ذهنشان رفع كنيد صورتي ديگر جلو مي آيد.

شارل رنوويه: خدا محدود است و وجود نامتناهي نيست و هيچ مانعي ندارد خدا شبيه به انسان باشد و اگر انسان خداوند را قياس به نفس كند مانعي ندارد. با اين حال نسبت به خدا جهل دارم و همين اندازه مي دانم كه خير كل است.

كسينو فانوس فيلسوف يوناني: خدا ازلي و ابدي و بي تغيير است و همه بينش و دانش ساكن مي باشد و نياز به حركت ندارد. آنچه بشر دربارة آن مي پندارد قياس به نفس است و اگر اسب و گوسفند هم چنين استدلال مي نمودند خداوند را به شكل خود فرض مي كردند. هيچ كس بشناختن خدا نائل نمي شود زيرا اين موجود ضعيف كه انسان نام دارد از خاك بيرون آمده و دوباره به خاك مي رود.

رنه دكارت: وجود ذات باري كامل نامتناهي ثابت است و هر چند ذهن انسان به علت نارسائي بر آن محيط نمي شود اما مانعي نيست.

من كه بر يك كوه محيط نيستم اما آن را لمس مي كنم.                  

بركلي: تصور انسان از ذات باري توجه ذهن او به احوال خود و فضائلي است كه درخويش مي بيند مثل دانش و محبت و غيره كه همان را در مرتبة اعلي و بي پايان براي خدا تصور مي كند.

مذاهب بدوي و صفات مشترك آنها

تلخيص از كتاب  Man’s Religions بقلم  John B Noss  ترجمه جناب آقاي علي اصغر حكمت.

1 ـ يكي از حالات مذاهب بدوي احترام و عقيده به يك شيئي يا شخص معيني است كه قواي مافوق و احياء يا اعدام به آن نسبت مي دهند و از آن رعب و هراس دارند و از آن بركت مي جويند ( مثل پارو ـ بيل و غيره )

2 ـ اعتقاد به مانا يا نيروي حياتي يا نيروي روحاني غيبي نزد همه اقوام بدوي عموميت دارد ولي در هر قبيله و قومي آداب آن تفاوت مي كند. اين قدرت غيبي را در همه اشياء قائلند كه از اشياء جامد به افراد ذي حيات منتقل مي شود و از شخصي به شخص و دوباره به شيء جامد انتقال مي يابد. اين مانا موجب قوة قهريه يا بركت و تقويت نيروي حياتي يا دفاع است.

3 ـ سحر ـ در اثر تكرار و نفوذ برخي كلمات و انجام برخي كارها قواي عظيم را بنفع خود قبضه مي كند. اين سحر به وسيله سه عمل انجام مي شود:

الف) بت يا فتيشيسم  Fetishism: به وسيله استمداد از قواي مستور در اشياء بي جان فتيش بابت به صورت و شكلهاي مختلف است مثل سنگريزه و احجار آسمـاني (شهابها) استخوان ،‌چوب و غيره كه از آنها قوائي نافع براي دوستان و مضر براي دشمنان ساطع  مي شود. فتيش را داراي قواي غيبي مي دانند و نزد آن زانو مي زنند و تضرع مي كنند و گاهي نيز با امر و خشونت و استهزا ، از قواي غيبي او استفاده مي كنند و اگر ديد فايده ندارد به بت ديگر متوسل مي شود.

ب) طريقه شمني shamanism:  تأثير قوه كسي كه خود مدعي است قواي مخفي را دارد در ديگران. مي گويد روحي را از بدني خارج و به بدن ديگر وارد مي كند.

4 ـ تابو Tabu: در همه جهان عموميت دارد. تقدسي است كه براي رئيس قبيله قائلند و در اثر اين تقدس همه اشياء او را مقدس و دست زدن به آن را خطرناك مي دانند. برخي افراد مثل سربازان، شكارچيان و ماهيگيران نزد برخي طوايف قوة تابوئي دارند. رفته رفته حريم تابو وسعت گرفته و حتي برخي كلمات و اعمال را مخصوص تابو دانسته از بيان و انجام آن احتراز مي كنند. در مقابل گناهي كه نسبت به شكستن حريم تابو انجام شده برخي رياضات مثل روزه، تراشيدن مو و گرفتن ناخن و غيره انجام مي شود.

5 ـ آني ميزم Animism :  معتقدند تمام انسانها و موجودات و اشياء داراي روحي هستند كه هنگام خواب موقتاً و هنگام مرگ به طور قطع از آنهاجدا مي شود، اراواح داراي احساسات و خشم اند و مي توان آنها را اداره كرد و برخي اعمال سبب خشنودي آنهاست و بعضي اعمال و غضب موذيگري آنها را تحريك مي كند.

6 ـ پرستش مظاهر طبيعت: ‌نه تنها از لحاظ روحي بلكه از لحاظ جسمي هم برخي اشياء را پرستش مي كنند. گاهي اين پرستش به خاطر آن است كه مظهر يكي از قوا است. مذهب  بت پرستي هند اين طور است و اشياء را داراي روح و رواني نهفته مي دانند و طبقه دانشمند بت را مظهر رمزي عالي و نهفته مي شمارند. پرستش مظاهر طبيعت مختلف است، پرستيدن سنگها خواه سنگ طبيعي يا ساخته بدست انسان (امروز هم در طوايف وحشي آفريقا، اقيانوسيه، هند، ژاپن و سرخ پوستان آمريكا آلات و ادوات سنگي محترم و مورد پرستش است) گياه پرستي و پرستش اشجار كه درخت عيد نوئل عيسويان يادگار آن است. درخت در اغلب مذاهب و اقوام هر يك به صورتي مورد احترام است. جانور پرستي و  عقيده به تناسخ يعني انتقال روح انسان پس از مرگ به حيوان، پرستش ببر، گرگ، شير، عقاب، خروس، گاونر، گاو ماده، كانگورو در بين ملل و اقوام مختلف حتي مقدس دانستن كبوتر و قو و مار هنوز هم در نقاط مختلف دنيا معمول است. پرستش عناصر مثل خاك و باد و آتش و آب، آسمان، ستارگان و غيره.

7 ـ قرباني: منظور تقديم هدايا و تحف به خدايان است. قرباني خواه حيوان و خواه انسان و گاهي هم به صورت ايثار نفس و

خودكشي انجام مي شود.

8 ـ احترام اموات و پرستش اجداد: بسيار مهم و در نزد اقوام مختلف معمول است شبح اقوام و بزرگان و اشخاص مورد احترام را نزد خود حاضر و ناظر مي دانند. ترس بازگشت مرده به صورت ميخكوب كردن او و يا قرار دادن سنگهاي زياد بر روي او و يا كج و معوج كردن راه هنگام تشييع وي صورت مي گرفته (اين كار براي ارواح مضر است و با ارواح دوست چنين نمي كنند) تقديم هدايا و تحف به مردگان ناشي از اين عقيده است. زنده به گور كردن زنها و خدم ميت كه در برخي اقوام و تا اين اواخردر هند معمول بوده از همين عقيده سرچشمه مي گيرد.معتقدند كه ارواح پس از مرگ به صورت شياطين و عفريتها و ارواح موذيه در مي آيند.

9 ـ اساطير (ميتولوژي) Mithology: اساطير در اثر اهميت دادن و پرورش بيان خوابها  و يا پاسخ مجهولات آفرينش به وجود آمده (عالم را كي ساخت، اول انسان كي بوده ؟) اين اساطير و حكايات كم كم توسعه گرفته است. گاهي افسانه هاي پهلواني ملل به صورت داستان يا اسطور مذهبي در آمده و جنبه رب النوعي و الوهيت گرفته است (مثل برخي اساطير يونان).

10 ـ توتميزم ـ Totemism : توجه به حيوانات اهلي اطراف به عنوان فردي از خانواده و اهل خود. هر طايفه اي تصور مي كند با يكي از حيوانات (مثلا خرس) رابطه دارد و اين حيوان توتم او شده و بايد او را حفظ كند. از اين رو در حفظ آن حيوان (با نبات) مي كوشند، آن را مقدس و محترم مي شمارند. مظهر اعلاي آن در قرمز پوستان آمريكا است كه هر طايفه توتم مقدسي دارند كه آن را رمز و علامت مقدس خانواده خود مي شمرند و باچوب و يا سنگ مجسمه اي از آن مي سازند كه نماينده و نشان طايفه آنهاست.