نظري به اديان

قرآن مجيد بقره 115: والله المشرق و المغرب فينما تولو افثم وجه الله ان الله و اسع عليم. مشرق و مغرب هر دو ملك خداست پس بهر طرف روي كنيد بسوي خدا روي آورده ايد خدا بهمه جا و بهر چيز دانا است.

در كتاب نهج البلاغه كه از مقدس ترين كتب مسلمانان و منسوب به حضرت علي بن ابيطالب عليه السلام پيشواي مسلمين است سخنان بسياري دربارة معرفي حقيقت الهي بيان مي فرمايد كه قسمتهاي پراكنده اي از آن را به طور نمونه در اينجا ذكرمي كنيم: (ترجمة سخنان از ترجمه دانشمند محترم آقاي فيض الاسلام گرفته شده است):

از خطبة 64 : فيكون اولاقبل ان يكون آخراً و يكون آخراً و يكون ظاهراً قبل ان يكون باطناً …… و كل ظاهر غيره غيره باطن و كل باطن غيره غير ظاهر … لم يحلل في الاشياءفيقال : هو فيها كائن و لم يناعنها فيقال هو منها بائن.   پس پيش از آنكه آخر است اول مي باشد و پيش از آنكه پنهان باشد هويداست …. و غير او هر آشكاري پنهان نيست و هر پنهاني آشكار نيست  … در چيزها حلول نكرده تا گفته شود در آنهاست و از هيچ چيـز دور نگشته تا گـفته شود از آنها جداست.

از خطبة 84 : الاول لاشيئي قبله و آلاخر الغايه له.  اول است كه پيش از او چيزي نبوده و آخر است   كه برا ي او حد و انتهائي نيست.

انجيل متي باب 22: خدا خداي مردگان نيست بلكه خداي زندگان است.                                                                                   

سفر پيدايش باب دوم: خداوند خدا پس آدم را از خاك زمين بسرشت و در بيني وي روح حيات دميد و آدم نفس زنده شد.

لـوقـا بـاب 17: ملكوت خدا با مراقبت نمي آيد و نخواهند گفت كه در فلان يا فلان جا است، زيرا اينك ملكوت خدا در ميان شما است.

رساله اول پولس رسول بقرنتيان باب 8: لكن ما را يك خداست يعني پدر كه همه چيز از اوست و ما براي او هستيم.

انجيل يوحنا باب 4: خدا روح است و هر كه او را پرستش كند مي بايد به روح و راستي بپرستد.

رساله پولس رسول بروميان باب 8: زيرا همة كساني كه از روح خدا هدايت مي شوند ايشان پسران خدايند.

رساله دوم پولس رسول بقرنتيان باب 3: همان روح بر روحهاي ما شهادت مي دهد كه فرزندان خدا هستيم. اما خداوندروح است و جائي كه روح خداوند است آنجا آزادي است.                 

زند اوستا ـ گاتها (سرودهاي زرتشت): روح موفق پيروان راستي در ابديت استواري خواهند ماند در حالي كه پيروان دروغ دچار حزن خواهند شد.                                                           

زند اوستا ـ سروديست: زردشت از اهورا مزدا پرسيد: اي اهورا مزدا وقتي كه يك مؤمن از اين دنيا مي رود در آن شب روحش كجا اقامت مي كند. اهورا مزدا جواب داد: او نزديك سر اوستا و ايتاگاتها خواهد نشست و مسرت خود را اعلام خواهد كرد. او مسرور است، بشر مسرور است، هر كس باشد اهورا مزدا وسائل انجام كامل آرزوهايش را به او خواهد داد. در آن شب روح او به قدري لذت خواهد داشت كه سراسر اين دنيا با آن قابل مقايسه نيست (بعداً جريان شب دوم و سوم را بيان مي سازد و عاقبت سرنوشت روح را مي گويد).                                                             

دين هندو، بها گاواد گيتا: كليه عالم در اثر نفوذ و تداخل من به صورتي غير قابل رؤيت به وجود آمده است. آنچه هست در من زندگي مي كند ولي من در آنها زندگي نميكنم. در حالي كه همه چيز را پشتيباني مي كنم و همه چيز را بوجود مي آورم. من خود در آن چيزها زندگي نمي كنم همانطور كه جو بزرگ و همه جائي در فضا مي ماند بدان كه همه چيز هم به اين ترتيب در من زندگي مي كند. طبيعت از راه من كه ناظرم ايجاد متحرك و غير متحرك مي سازد. من پدر و مادر و خالق و فرمانرواي اين عالمم، چيزي كه بايد شناخته شود، يعني هدف نگاهدارنده،‌آقا، ناظر، مقيم، پناهگاه دوست و سرچشمه آن چيزي كه بوجود مي آورد، پناه ظرف بذرهاي تمام نشدني. منم كه ايجاد حرارت مي كنم و باران مي فرستم و بند مي آورم. من ابديت و مرگ هستم. من آن هستم كه هست و آنم كه نيست. من آنچه را بوده و آنچه خواهد بود مي دانم اما هيچ كس مرا نمي شناسد. من ايجاد كننده و از بين برندة سراسر عالم هستم. هيچ چيزي بالاتر از من وجود ندارد. همه اينها بر من پيچيده مانند اعداد مرواريد براي يك نخ. من مزة آب و نور خورشيدم. من صداي فضا و انسانيت افراد انسانم. من بوهاي خوش زمين و درخشندگي آتش هستم. من زندگاني همة موجوداتم. بدان كه من دانه ابدي همه چيزم: من تشخيص تشخيص دهندگانم و شكوه شكوه مندان، من نيروي نيرومندانم، ‌من محبت بين همه موجوداتم. هر شيئي كه داراي حسن است بدان كه همه در واقع از من است. من در آنها نيستم ولي آنها در منند. من در طي زمانها پشت سر هم بوجود مي آيم براي اينكه خوبي را حفظ و بدكاران را خراب كنم و سلطنت ايمان را برقرار دارم.

بدان كه شكوه از من است وقتي كه در خورشيد اقامت دارم و خورشيد جهان را روشن مي سازد. وقتي داخل زمين مي شوم با قدرت خويش همه چيز را تحمل مي كنم. من در قلب همه چيز جاي دارم. از منست كه حافظه و دانش بوجود مي آيد. طبيعت بزرگ براي من چون رحمي است كه در آن دانه مي افكنم. از اينجاست كه همه چيز مولد مي شود. در صدها و هزاران اشكال مختلف الهي مرا كه رنگها و اشكال مختلف دارد بنگر. در بدن من امروز سراسر عالم را بنگر. نه خدايان بي شمار و نه عقلاي بزرگ منابع مرا نمي دانند. زيرا من از هر راه سرچشمة خدايان و عقلاي بزرگم. از بين همه مخلوقات آن كس كه مرا مي شناسد مي داند كه بدون آغازم و پادشاه بزرگ جهان و آزاد از اشتباه و خطايم و از هر گناه مبرايم. شعور، دانش، بخشش، راستي، آرامش، اطمينان، بي آزاري، عدالت، كف نفس همگي تنها از من است.

سخناني از فلاسفه و دانشمندان

هانري برگسن: بشر هر چند در عالم خود مستقل است اما هر فردي از بشر در عين حال جزئي از اجتماع و سلولي از بدن جامعه بشمار مي رود، مانند سلولهائي كه مجموعه بدن را مي سازند و سلول نمي تواند به تنهائي زيست كند. پس رعايت قـواعد اجتماع براي او واجب است.

اسپينوزا: فضيلت همانا عقل و دانش است و عقل و فهم درست بوجود نمي آيد مكر به معرفت خداوند كه هر چه هست در اوست و علم منحصر است به معرفت ذات واجب الوجود.                         

لايب نيتس: آنچه در انسان جان يا روح يا نفس مي نامند در همه موجودات به درجات مختلف وجود دارد و حقيقت همان است كه آن جوهر فرد نام دارد و نيرو است. نيرو چيزي است كه خودش مشهود نيست ولي آثارش پيداست. هر نفسي همه آنچه را در جهان ادراك كردني است در بردارد.

كند ياك: ما جز به وجود خود به چيزي پي نمي بريم و اگر به آسمان بالا رويم يا به اعماق زمين اندر شويم از خود بيرون نخواهيم شد.

رنه دكارت: آنچه در وجود ما حقيقت و واقعيت دارد ناشي از وجودي كامل و بي پايان است كه همان وجود باري تعالي است.

شلينگ آلماني: جهان طبيعت در واقع همان مسيري است كه روح براي پرورش يافتن مي كند پس بايد در طبيعت قواي ديگري غير از قواي ظاهري و محسوس باشد.                                                                                    

شوپنهاور: نه روح معني دارد و نه ماده، روح بي ماده كجا است و ماده بي روح كدام است. پس نبايد جهان را به مادي و روحي تقسيم كرد و بايد گفت جهاني است واقعي و حقيقي.                            

فخنر آلماني: همة موجودات داراي روحند و ارواح جزئي اجزاء يك روح كلي هستند. كرة زمين و كرات ديگر صاحب روحند و شايد همان فرشتگان آسمان كرات باشند. روح و جسم دو جنبه از يك حقيقت واحدند. روح جنبه باطني آن و جسم جنبه خارجي آن است مثل تحدب و تقعر يك دايره.                                          

هانري برگسن: روح از تن مستقل است و حيات مستقل دارد و پس از تن باقي است.

ارسـطـو: جسم راه فساد پيدا مي كند و مي ميرد و روح نيز فاني و از بين مي رود. منظور روحي است كه مقرون به مادة جسم است و قابل انفكاك از آن نيست. اين روح به مرگ فاني مي شود و از شخصيت انسان چيزي باقي نمي ماند.

رواقيان: جز جسم وجودي نيست و آن وجود يا فاعل است يا منفعل. فاعل قوه و قدرت آن است كه در انسان روح يا نفس و در كليه عالم پروردگار خوانده مي شود، منفعل آن است كه در انسان جسم و در عالم ماده ناميده مي شود.

رنوويه: پيوستگي و اتصالي كه در امور جهان به نظر ما مي رسد نتيجة خطاي ذهني است والا در حقيقت همه اشياء از هم منفصلند و افراد اصلند نه هيئت اجتماع.                                                 

گويو: ديانت رابطه بشر بكل جهان و مبداء حقيقت است.

ماركوس اورليوس: افراد با كل عالم رابطه دارند و اگر زندگاني صاحب معنائي باشد معني اش آن است كه به زودي خود را جزء كل بداند.                                                                             

رنه دكارت: كرة زمين جزئي از اين جهان و مسكن افراد بشر مي باشد و بشر از راه اين كره به تمام عالم اتصال دارد.

اسپينوزا: روح و جسم هر دو مظهر يك ذاتند و بايد آنها را بلاواسطه به ذات واجب الوجود تعلق دهيم و موجودات ديگر را بواسطه آنها به او متصل بدانيم.                                                       

هر قليطوس: آتش اصل و مبدأ است و مظهر كامل بي قراري و تحول است. وجود پا برجا نيست و عالم مثل رودي روان است و هر چه را بنگري بيك اعتبار هست و به اعتبار ديگر نيست.               

افلاطون: محسوسات ظواهرند نه حقايق و عوارضند و گذرنده نه باقي و پايدار. هر امري از امور عالم چه مادي باشد مثل حيوان و

 

 

 نبات و جماد و چه معنوي باشد مانند شجاعت و عدل و بزرگي و كوچكي اصلي دارد كه سرمشق و نمونة كامل است كه تنها بوسيله

عقل درك مي شود و آن مثل و جمع آنها مثل است. افراد فاني هستند و پرتوي از مثال خود مي باشند و نسبت آنها مثل سايه است نسبت به صاحب سايه (ظل و ذي ظل و عكس و عاكس)

آنكسا غ‍ورس: از مواد همه چيز در همه چيز موجود است و تخمه همه اشياء در همه اشياء موجود است فقط در هر جنسي تخمه مخصوص آن جنس غلبه دارد. به اين جهت است كه از يك چيز چيز ديگر توليد مي شود.

فلوطين: انواع و اجناس اين عالم داراي مثل هستند بلكه هر فردي از افراد محسوس در عالم معقولات مثالي دارد. نخستين آئينة احديت عقل است و معقولات نخستين مظهر خداست. از عقل نفس صادر مي شود كه مثل ماه است نسبت به خورشيد. عقل واسطة بين ذات احديت و نفس است. جسم ضعيف ترين پرتو ذات احديت است. روح يا نفس انسان از عالم ملكوت بعالم ناسوت آمده گرفتار ماده و آلايشهاي آن شده و آوده گرديده است.

نظري به كتابهاي ديني

سفر اعداد باب 23: خدا انسان نيست كه دروغ بگويد و از بني آدم نيست كه به ارادة خود تغيير بدهد يا او سخني گفته باشد و نكند. و چيزي فرموده باشد و استوار ننمايد.                                      

رساله اول يوحناي رسول باب چهارم: و كسي كه محبت نمي نمايد خدا را نمي شناسد زيرا خدا محبت است.

كتب هندو ـ اسو تا سواتارا ـ اوپانيشاد ـ آدهيايا 4: او چنگ مي زند بدون داشتن دست. به سرعت مي رود بدون داشتن پا و مي بيند بدون داشتن چشم و مي شنود بدون داشتن گوش، مي داند آنچه را بايد دانست اما هيچ كس او  را نمي شناسد. او را نخستين و

 بزرگترين وجود مي خوانند. هيچ كس در بالا و وسط و ميان به او چنگ نينداخته و هيچكس بوي شبيه نيست. نامش شكوه بزرگ است، شكل او را نمي توان ديد و هيچ كس با چشم او را نمي بيند. آن كساني كه از راه قلب و عقل او را مي شناسند و او را در قلب دارند فنا ناپذير مي شوند.         

هندو ـ ريگ ودا ـ ماندالا 7  سرود 46: خدا چون ارباب همه است بر آنچه روي زمين متولد مي شود  ناظر است و چون فرمانرواي جهاني است بر آنچه در آسمان متولد مي گردد ناظر است.   

دين تائوئيسم ـ كوانگ تسو ـ 39 ـ 40: آسمان و زمين و من با هم ساخته شده ايم و كلية‌ چيزها يكي هستند. عقل روابط بين خود و ديگران را مي فهمد و مي داند كه چگونه همه چيز طوري است كه با او يك بدن تشكيل مي دهند اما نمي داند چطور است؟ بطور طبيعي چنين است.

نظراتي از فلاسفه و دانشمندان

لامنه: زيبائي حقيقي ظهور حق است در طبيعت و صفت بشر در مورد زيبائي تنها تقليدي از صنع الهي است.

سنت آنسلم: موجودات در ابتدا فقط در علم خدا بوده اند تا وقتي مشيت خداوند تعلق گرفت به آنها وجود خارجي بدهد. صفات خداوند عين ذات او مي باشد و نبايد گفت خدا كامل است بلكه بايد گفت عين كمال است. عين عدل است، عين حكمت، عين محبت و عين وجود است و صفات او يكي است و متعدد نيست.                                                             

اسپينوزا: علم خدا بر موجودات به معني علت پديد آورندة‌ آنها  است، در حالي كه ذات الهي بر حقيقت و هر موجودي مقدم و علت آنها است، علم و ارادة ‌خداوند امر واحد است. علم انسان مانند علم خداوند نيست زيرا مانند وجود خود انسان معلول علم خداوند است و معلول نمي تواند عين علت باشد.                              

فيخته: ظهور اخلاق نيك و درستي و پاكي در انسان نمايش ذات حق است و هر كسي كه عمل خوب به عنوان وظيفه انجام دهد ديندار است و هر كسي به منظور پاداش نيكوئي كند بي خبر از خدا و بي دين است. پس ديانت كمال اخلاق است.

دكـارت: كلية عالم مانند دستگاه كارخانه و ماشيني است كه چرخهاي آن به حركتي كه خداوند به آنها داده در جنبش اند و از خود قوه و تصرفي ندارند.                                                          

لايب نيـتس: بر خلاف نظر دكارت هر يك از اجزاء جهان نيروئي است و منشاء آثار مي باشد و جان دارد و مثل جسمي كه دكارت بي جان مي انگاشت نيست پس دنياي ماشيني بي جاني كه دكارت تصور مي كرد واقعاً تكميل و تبديل مي شود به جهاني جاندار كه نيرو و قدرت فعلش از خود اوست.                                                                       

هربرت اسپنسر: درجات شعور حيوانات از اسفنج تا انسان بستگي به تكامل اعضاء دارد. جان و روان يا قوه حياتي انسان از يك چشمه است و شعور با سير به طرف كمال افزايش مي يابد.

            

 

هانري بـرگسـن: اگر جانوران تا حدي صنعت دارند صنعت آنها فطري و غريزي است و از خود تصرفي نمي كنند. اما انسان صنعت فراوان و گوناگون دارد.                                                        

بـرگـسن: انسان غرايز حيوانات را ندارد ولي در عوض عقل او احتياجاتش را رفع مي كند.

رنـه دكـارت: جانوران داراي روان هستند ولي شعور و عقل ندارند.  

 

پـاسـكال: انسان از تمام جهان شريفتر است زيرا مي داند كه مي ميرد ولي جهاني كه بر انسان چيره مي شود قدرت درك توانائي خود را ندارد.                                                                         

شارل رنوويه: خدا همان نظام معنوي و اخلاقي است كه در جهان جريان دارد و مي بينيم كه در عالم عدالت حكم فرما است.

جـان لاك: مفهوم از راه شش قوه وارد عقل مي شود: ادراك ـ حفظ ـ تميز ـ سنجش ـ تركيب ـ تجريد ـ پنج قوة اول مشترك بين انسان و حيوان و قوة ‌ششمي مخصوص انسان است.                      

ولـتــر: لغو نبودن و غايت داشتن خلقت و احتياج آن به يك سرپرست حكيم دليل وجود خداست.

 

ج ـ پي بردن از صفات

منبع صفات

اين نكته را متفكرين پيروان اديان الهي مي دانند كه هر صفتي در بشر وجود دارد پرتوي از صفات الهي است كه در وجود او قرار گرفته زيرا او جزئي است كه اين صفات را از منبع و منشاء اصلي دريافت داشته است. اگر بشر عالم است، توانا است، قادر است، حليم است، رحيم و عادل و بصير است اين صفات از خود او نيست. اينك سؤال و جوابي را در اين باره به عنوان مثل مي آوريم كه حقيقت موضوع را روشن مي كند.

سؤال ـ آيا قبول داري كه صفات علم، قدرت، حلم، رحم، عدل، بصيرت و غيره در وجود شما هست؟

جواب ـ بلي قبول دارم.

سؤ ال ـ آيا اين صفات قائم بالذات است يعني اصولاً جزو وجود تو بوده است؟

ج ـ نمي دانم.

سؤال ـ از چه وقت اين صفات را دارا شده اي؟

جواب – از زمان طفوليت اين صفات در من بوده منتها كم كم رشد كرده است.

سؤال ـ بسيار خوب، معلوم مي شود همانطور كه ظروف حواس و قواي بدني تو رشد پيدا كرده و ترقي نموده گنجايش آن براي قبول صفات مزبور بيشتر شده و همين امر نشان مي دهد كه بدن تو كه در حال رشد است، ظرف است، و مظروف آن كه قوا و صفات مي باشد از جاي ديگر است. اين مظروف همان قدرت روحي است كه در كتاب مكانيسم آفرينش آن را به قدرت برق تشبيه كرديم. بنابر اين كلية ‌اين صفات از روح است.

حال مي گويم كه چون روح يك امر كلي است و در سراسر عالم يك پارچه است (دليل  اين موضوع در جاهاي ديگر كتابهاي مكانيسم و ديناميسم آفرينش مذكور است) لذا بايد اذعان كرد كه اين روح كلي از همة‌ صفات مزبور دارد منتها هر فرد بشر يا ساير موجودات به قدر گنجايش ظروف و مكانيسم مغزي خود از آن استفاده مي كنند. لذا خوب روشن شد كه صفات موجود در هر فرد بشر ذره ها و قسمتهاي ناچيزي است كه از منابع اين صفات كه در روح عالمي موجود است دريافت مي دارد. اين همان مطلبي است كه در اديان هم گفته اند صفات يزدان عين ذات اوست و قابل تفكيك از او نيست و روح كه امر الهي است از خدا جدا نيست و صفات روح هم به او پيوسته است.

بنابر اين صفات و نيروها و قدرتهائي كه موجودات دارند ذرات بسيار ناچيزي از صفات و قدرتها و نيروهاي يزدان است كه در روح عالم وجود دارد. وجود همين صفات در افراد بشر و موجودات دليل بر آن است كه منبع بزرگي هست كه اين صفات از آنجا ناشي مي گردد كما اين كه وجود يك جوي آب باريك دليل بر آن است كه منبعي هست كه اين آب از آنجا مي آيد. در بشر، حيوانات، نباتات و همة ‌موجودات هر كدام به قدر خود ذره ناچيزي از پرتو صفات الهي موجود است ولي منبع اصلي آن بي نهايت است.

قدرت مافوق

اين نكته بسي روشن است كه در همة مراتب عالم قدرت مافوق مادون را اداره مي كند كما اين كه يك مهندس مي تواند يك ماشين را اداره كند ولي ماشين قادر به اداره كردن  كليه زندگي مهندس نيست. يك بشر كه قدرت بيشتر دارد مي تواند يك گوسفند را اداره

 كند وروزي او را تأمين نمايد ولي گوسفند قادر به اداره كردن كليه زندگي بشر نيست. اينك به سلسلة مراتب قدرتهاي عالم توجه كنيم:‌ مثلا ً يك انسان سلولهاي بدن خود را با عمل تغذيه و تنفس و ساير اعمالي كه به طور خودكار انجام مي دهد اداره مي نمايد و كرة‌ زمين با وسائلي كه در اختيار گذارده زندگاني انسانها و حيوانات و نباتات و ساير موجودات را به طور طبيعي اداره مي نمايد.

آفتاب با نوربخشي و اشعه و نيروهائي كه مي فرستد زمين را اداره مي نمايد و اين سلسله مراتب همينطور ادامه مي يابد. آن قدرتي كه مافوق همة‌ قدرتها است و همه عالم را اداره مي كند قدرتي است كه ما آنرا ( مافوق ترين نيروي قدرت و عظمت) مي ناميم و همة ‌اديان  و همة‌ ملل هر كدام نامي براي آن قائلند.

اعلام قدرت

همين بررسي ساده با زبان رسا به ما اعلام مي كند كه قدرتي ما فوق هست كه سلسله مراتب قدرتها به آنجا متوجه مي شود. بدين وسيله مي توانيم وجود قدرت را ببينيم و خدا را برأي العين بنگريم زيرا مي توانيم مظاهر قدرت را با چشم خود تماشا كنيم. همانطور كه رؤيت آثار الكتريسيته بهترين دليل وجود الكتريسيته است و ديدن يك لامپ روشن يا يك ماشين در حال كار در حكم ديدن الكتريسيته بشمار مي رود ديدن اين قدرتها در حكم ديدن منبع قدرت يعني خداست.

مگر خود دانش با چشم ديده مي شود؟ البته خير، ولي آثار آن بر روي اشياء و موجودات عالم به خوبي پيداست و ديدن اين آثار در حكم ديدن خود دانش است. به همين لحاظ به محض ديدن آثار دانش به طور قطع مي گوئيد كه دانش وجود دارد. خدا هم به اين ترتيب ديده مي شود. آيا شكي در اين هست؟

تجلي اخلاق

وجود اخلاق در بشر دليل وجود خداوند است. به وسيله اخلاقي كه در بشر وجود دارد مي توانيم خدا را هم بشناسيم به همان دليل كه درباره صفات در صفحه قبل گفته شد اگر اخلاق نبود خدا هم شناخته نمي شد. تجلي و تظاهر اخلاق در هر كجاي عالم دليل وجود خداست زيرا منبع و اصل در خداوند است. اشعة نوري كه روز به اطاق مي تابد دليل بر اين است كه از يك منبع اصلي كه قدرت است بوجود آمده. نمي توانيم بگوئيم كه خورشيدي وجود ندارد و نور منحصر به همين اشعة مختصري است كه در اطاق تابيده. پس معلوم مي شود خورشيدي بوده كه نورش به آنجا تابيده است. مثلاً صفت نظم را مي گريم. اين صفت در يك فرد بشر كم و بيش وجود دارد و هر كس بيشتر از آن بهره داشته باشد زندگانيش منظم تر و بهتر است. اما وقتي به عالم نظر كنيم مي بينيم همين صفت با درجه خيلي بزرگتري در عالم وجود دارد.

اگر نظم در عالم نبود اين همه ستارگان و كرات كه درحال كار و گردش اند به هم تصادم مي كردند و در دنيا يك صحنه هرج و مرج غير قابل تصوري بوجود مي آمد. پس همين نظم كه در بشر هست در تمام شئون عالم و در دستگاه عظيم عالم لا يتناهي هم وجود دارد زيرا اگر نبود هر چيزي سر جاي خود و در موقعيت خود و كار خود چنانكه هست استوار نمي ماند.

وجود نظم در شئون عالم و در كل عالم لايتناهي دليل بر آنست كه نظم منبعي دارد كه هر دستگاه و هر فرد و هر گروه از اين عالم لايتناهي سهم نا چيز از آن را به تناسب خود دريافت داشته است. همين طور صفت عدل را مي گيريم كه در بشر وجود دارد. همين صفت در تمام شئون عالم نيز ديده مي شود. اگر عدالت نبود هيچ موجودي نمي توانست زندگي كند. عدالت به تناسب دستگاه جسمي و مكانيسم مغزي است كه به هر فرد داده شده كه در عالم خود زندگي معتدلي را مي گذراند. همين صفت در سراسر عالم هم وجود دارد و اگر عدل نبود قواي عالم و عشق و جذبه و كشش كرات و گردش و سير و نظم آنها بر ميزان اعتدال استوار نمي شد و نمي توانستند به كار خود ادامه دهند.

اين عدل از منبعي عظيم گرفته شده و وجود عدل در مخلوقات دليل وجود عدل در منبع اصلي قدرت است. همين طوراست علم، قدرت، حلم، صبر و حتي غضب و ساير صفات كه در قرآن مجيد خداوند را به آنها موصوف فرموده است. مثلاً دانائي در يك فرد بشر وجود دارد، در يك حيوان هم هست. همين الاغ كه آن را مظهر خريت و ناداني موصوف مي كنند اگر پايش به چاله اي برود دفعة ‌ديگركه از آنجا  بگذرد پاي خود را آنجا نمي گذارد در حالي كه يك بشر دانا ممكن است چندين بار از يك سوراخ گزيده شود.

الاغ با چند مرتبه آمدن از راهي معين آن را به خوبي ياد مي گيرد و تمام موانع اشكالات آن را در نظر مي سپارد. آيا اين دليل دانائي نيست؟ يك كلاغ وقتي صداي تير از تفنگي شنيد و آن را خطرناك يافت از يك چوب كه بشكل تفنگ نشانه روند مي ترسد. دانائي در همة ‌موجودات هست حتي حشرات هم از آن برخوردارند. مگر نشنيده ايد كه بعد از چند بار استعمال گرد (د . د . ت) كه دفعه اول حشرات را مي كشد حشرات مصونيت در مقابل آن پيدا مي كنند يعني دانائي آنها سبب مي شود كه وسيله دفاعي و حفاظي براي خود تهيه نمايند. حتي ميكرب هم از آن بي بهره نيست. پني سيلين بعد از چندين بار كه به يك مريض تزريق شد ديگر اثر خود را از دست مي دهد يعني ميكربها در مقابل آن خود را مجهز مي كنند و مصونيت مي يابند.آيا اين دليل دانائي نيست ؟

مي گويند شير را بايد دو مرتبه جوشانيد زيرا دفعه اول كه مي جوشانند ميكربهاي آن در مقابل حرارت غلافي براي خود تهيه مي كنند تا از آزار جوشيدن مصون مانند و بعد كه سرد شد از غلاف بيرون مي آيند. بشر به آنها حقه مي زند و چند دقيقه بعد از اينكه از غلاف خارج شدند دوباره آنها را مي جوشانند و چون ديگر مواد تشكيل دهندة غلاف را ندارند نمي توانند دوباره خود را حفظ كنند و از بين مي روند. آيا اين عمل دليل هوش آنها نيست؟ نبات هم داراي دانائي است مگر نمي دانيد كه وقتي ريشه رشد مي كند و بسنگ بر مي خورد آن قدر مي كوشد كه يا سنگ را بتركاند و راه براي خود باز كند و يا اينكه راه خود را كج كرده تغيير مسير مي دهد آيا اين دليل هوش نسبي نيست؟

بنا براين دانائي نسبي در تمام موجودات و مظاهر خلقت هر كدام به اندازه خودشان وجود دارد و هر چه مخلوق از لحاظ درجه بزرگتر باشد دانائي آن بيشتر است كما اين كه سلولهاي ما هر كدام به نسبت خود دانائي دارند ولي ما كه مجموعه آنها هستيم بيش از مجموعه همه آنها دانائي داريم. همينطور كرة زمين كه از مجموع مخلوقات و عناصر و عوامل تشكيل شده داراي دانائي براي اعمال و گردش و كارهاي خود مي باشد ولي ما متوجه دانائي آن نيستيم همانطور كه سلولهاي بدن ما متوجه دانائي بدن ما نيستند ولي ما مي توانيم تا حدي متوجه آنها باشيم. به همين ترتيب به سلسله مراتب بالا رويد و فكر خود را در كرات و منظومه ها و كهكشانها گردش دهيد تا متوجه دانائي عظيم موجود در عالم لايتناهي و منبعي كه همة اين دانائيها از آن بوجود مي آيد بشويد. منبع به قدري بزرگ است كه حد ندارد ولي به هر مخلوق ذراتي ناچيز داده شده كه به تناسب زندگي و احتياج آنها است. از اين راه مي توان از جزء به كل و از مخلوق به خالق رسيد.

به طور خلاصه بايد گفت كه هر صفتي و خاصيتي كه در مخلوقات عالم هست چون اين مخلوقات جزء و ذره اي از عالمند همان خواص و صفات در عالم لايتناهي و منبع قدرت لايزال خداوندي وجود دارد. يكي از معاني وحدت نيز همين است كه هر چه در عالم وجود دارد اصل آن در يك منبع كل وحدت است.

تسلط جزء بر كل

قدرت كل بر جزء هميشه تسلط دارد. اين مطلب در زندگي دنيائي ما هم به خوبي روشن است. يك فرمانده ارتش بر همة افراد نظامي و قواي مختلف آن مسلط است. درست است كه هر فرد نظامي در عالم خود استقلال دارد ولي اگر يك فرمانده و رئيس نباشد يك ارتش منظم بوجود نمي آيد. قواي بدن ما هر كدام در عالم خود استقلال نسبي دارند ولي اگر مغز انسان كه فرمانده است نباشد نمي توانند وظيفة خود را درست انجام دهند و در كار آنها هرج و مرج پيش مي آيد. قواي يك كشور هر كدام با استقلال كار مي كنند ولي تا رأس و زمامدار نباشد نمي توانند به طور منظم، درست كار خود را انجام دهند و عمل آنها دچار اختلال و آنارشي مي شود. تمام مظاهر خلقت اين طور است.

ما مي توانيم از وجود بدن خودمان كه فرمانده آن سراست(سر به معني رئيس چنان كه رئيس هم از كلمه رأس عربي كه به معني سر است مشتق شده) همچنين همانطور كه مي بينيم يك اداره بدون مدير و رئيس منظم نمي شود و يك مدرسه بدون مدير منظم نخواهد بود و همانطور كه ديده ايم يك ارتش بدون فرمانده مفهومي ندارد و همانطور هم كه كشور بدون رئيس پايدار نخواهد ماند پس بطور حتم مي توانيم دريابيم كه با همين سلسله مراتب كه در عالم هست يك قدرت مافوق است كه تمام قدرتهاي عالم تابع آن هستند.

درست است كه در ظاهر در عمل اجزاء عالم استقلال مي بينيم ولي مسلماً اگر قدرت تنظيم كننده و اداره كننده نباشد در مدت كوتاهي عالم دچارهرج و مرج و آنارشي و بي نظمي خواهدشدو اصلاً قادر به نظم يافتن و هم آهنگ كردن كارهاي خود نخواهد بود.

كارهاي يك دستگاه كوچك مثل ساعت بايستي روي نظم انجام گيرد تا ساعت را نشان دهد. چطور ممكن است كه عالم به اين عظمت نظم دقيق و نقشه مرتب نداشته باشد. هيچ عقلي اين حقيقت را انكار نمي كند. حالا كه نظم و نقشه هست وجود نقشه دليل بر آن است كه منظم كننده و مراقب و ناظري دارد كما اينكه نقشة يك كارخانه را صانع و مهندسي  دقيق طرح كرده اند. رئيس دلسوز دقيقي مراقب حفظ نظم كارخانه است و الا بزودي  هرج و مرج در آن پديد مي آيد.

پس مسلم است كه در دستگاه عظيم و لايتناهي آفرينش هم مثل يك كارخانه نظم دقيق وجود دارد منتها تفاوتي بين يك كارخانه يا يك اداره يا يك كشور و رؤسا و مديران آن از يك طرف و كارخانة آفرينش و گردانندة آن از طرف ديگر وجود دارد و آن اين است كه در يك كشور يا ارتش يا كارخانه كسي كه نظم را برقرار مي دارد فردي  است مانند همان زيردستان و سلطة او يك سلطة‌ معنوي است در حالي كه در عالم آفرينش يزدان علاوه بر سلطة معنوي كه دارد اصولاً با روح (قوه محركه) كه امر او و قدرت اوست همة دستگاههاي آفرينش را از ميكرب گرفته تا كرات و كهكشانها به گردش در مي آورد و مسلم است كه به اين ترتيب سلطه او بر آفرينش بيشتر است چنان كه يك كارخانه برق ميليونها چراغ و دستگاه و آلات الكتريكي را مي گرداند، بر همه آنها سلطه دارد و مي تواند در يك لحظه همه را از كار بيندازد.

نكته ديگر آن است كه در عالم آفرينش همه چيز بر طبق نقشة‌ دقيق سرنوشت انجام مي شود و تصوير ناقص اين وضع در كارخانه هاي دنيائي ديده مي شود ولي مثل اعلاي آن در عالم وجود حكمفرما است.

دليلي بر وجود صفات

هرگاه كسي در اين مطلب ترديد كند كه چگونه همة صفات در خداوند وجود دارد مي گويم لازمه وجود قدرت و سازندگي آن است كه همة صفات را داشته باشد. اگر خدا فاقد قدرت باشد پس چگونه اين قدرتها را كه مي ينيم بوجود مي آورد. اگر اراده نداشته باشد چگونه بر اين تحولات دائمي و لايتناهي و بي شمار عالم تصميم مي گيرد؟ اگر صبر نداشته باشد چگونه بر انجام نقشه ها موفق مي شود (بدون صبر به هيچ كار مثبتي نتوان رسيد) خلق شدن تنها يك ستاره از اين ميلياردها ستاره كه در عالم وجود دارد دليل بودن همة اين صفات در تحول دهنده و پديد آورندة آن است.

اين ستاره بدون قدرت، بدون علم، بدون اراده، بدون صبر و بدون حلم خلق نمي شود. اين قدرتها كه آن را به وجود آورد و در بوجود آوردن آن مؤثر شد و جزئي از وجود آن را نيز تشكيل داد از كجا است؟ آيا از خود آن مخلوق است؟ اگر از خود او بود چرا زودتر بوجود نيامد؟ ‌از كجا آورده؟ پيدا شدن اين صفات دليل بر وجود منبعي است كه اين صفات از آن تراوش كرده. از هر طرف كه بگيريم وجود يزدان ثابت مي شود.

تراوش صفات

براي خاتمه دادن به اين بحث تكرار مي كنيم كه علم و قدرت و تفكر و الهامي كه در بشر وجود دارد ذرة ناچيزي تراوش از قدرت منبع عظيم عالمي است كه يك حساب رياضي اجمالي در اين بحث از آن به عمل آمده و مي توانيد آنرا تصور كنيد و اما آن ذرة‌ بسيار ناچيزي كه شايد اصلا به حساب نمي آيد يعني يك ذره از ميلياردها بي حساب و لايتناهي از علم و قدرت يزدان كه در بشر بوديعت نهاده شده چنان كه مي بينيم قدرتي در بشر بوجود آورده كه توانسته امروز با نيروي فكري خود موشكي بسازد و به طرف ماه و زهره بفرستد، كرات را دور بزند و در نظر دارد در كرات ديگر عالم پياده شود. حالا فكر كنيد آن منبع عظيم لايتناهي قدرت و علم، كه اين ذرة ناچيز يك جرقه بي مقدار از عظمت آن است، چقدر بزرگ و عظيم و غير قابل تصور است و چه غوغائي است، چه عالمي است، چه عظمتي است، چه قدرتي است كه يك ذرة ناچيز آن اين چنين كارها مي كند. العظمه لله. در عين حال فكر كنيد بشر در قبال اين قدرت عظيم چقدر ناچيز و بي مقدار است اين است درس واقعي خداشناسي.

 

نظري از اديان

كتاب مزامير ـ مزمار 139: از روح تو كجا بروم و از حضور تو كجا بگريزم؟ اگر به آسمان صعود كنم تو آنجا هستي و اگر در هاوي بستر بگسترانم اينك تو آنجا هستي. اگر بالهاي سحر را بگيرم و در اقصاي دريا ساكن شوم در آنجا نيز دست تو مرا رهبري خواهد

 نمود و دست راست تو مراخواهد گرفت …… تاريكي نيز نزد تو تاريك نيست و شب مثل روز روشن است و تاريكي و روشنائي يكيست زيرا كه تو بر دل من مالك هستي.                                 

لـوقـا بـاب 13: و از مشرق و مغرب و شمال وجنوب آمده در ملكوت خواهند نشست.

رساله پولس رسول بروميان باب اول: زيرا كه چيزهاي ناديده اولين قوت سرمدي والوهيتش از حين آفرينش عالم بوسيلة كارهاي او فهميده مي شود.                                                        

ريگ ودا ـ كاندالا 1 سرود 27: با كمال فروتني ترا كه پادشاه شايان پرستش هستي مي ستايم و مي پرستم. پس هميشه ما را حفظ كن تو كه يك زندگاني كامل داري ما را حفظ كن از مردمان فاني دور يا نزديك كه درصدد آزار ما هستند. اي خداي باشكوه توئي مقسم

خيرات. توئي كه براي مطعيان آزادمنش به سرعت به صورت امواج رودخانه اي نزديك جاري مي شوي.آيا ممكن است اي بزرگ و اي كسي كه عظمتت قابل سنجش نيست و شكوهت مثال ندارد ما را در افكار مقدس و در نيرو يار و ياور باشي احترام ما به نيروهاي كوچكتر و احترام به جوان و احترام به پير.

نظراتي از فلاسفه:

مالـبرانـش: ذات الهي موضع نفوس است همانطور كه فضا مكان اجسام است.

اسپينـوزا: چون سلسله معلول ها را دنبال كنيم ناچار به علت اصلي و فرد قائم به ذات مي رسيم كه خود علت خود است و وجودش واجب است.                                                                  

رنـه دكـارت: اگر در عالم اجسامي يا عقولي يا ذوات ديگري نيست كه كامل نباشند وجود آنها البته تابع و قائم به قدرت الهي است و بدون او يك دم قدرت زندگي كردن ندارند.

 

د ـ ‌راهنمائي حس قدرت

حس قدرت يكي از حواس آدمي است كه كارهاي زندگاني در پرتو آن انجام مي گردد. دنباله همين حس را گرفته و به صورت سؤال و جواب مطالبي مي گويم تا خداشناسي بالعيان ثابت شود:

سؤال ـ آيا حس قدرت در بدن شما وجود دارد؟

جواب ـ نه، وجود ندارد .

سؤال ـ اگر وجود ندارد پس چطور راه مي روي، حرف مي زني، فكر مي كني و ساير كارهاي زندگاني را انجام مي دهي؟‌ آيا اين اعمال از قدرت ناشي مي شود يا از بي قدرتي؟

جواب ـ ناچارم بگويم از قدرت است.

سؤال ـ بسيار خوب. اين قدرت كه بوجود آن در خود اذعان كردي آيا فقط منحصر به تو است يا در جاي ديگري ديده مي شود؟

جواب ‍ـ منحصر به من است.

سؤال ـ‌ اگر منحصر به تو است پس اين نيروهائي كه در عالم وجود دارد مانند رعد، برق، زندگي، ‌حيوانات، نباتات، هوا، ‌الكتريسيته و غيره چيست؟ اگر كرة زمين قدرت نداشته باشد چگونه پديد مي آيد. اين همه ستارگان از كجا نيرو دارند؟

جواب ـ بسيار خوب، قدرت دارند.

سؤال ـ حالا كه به وجود قدرت در عالم اذعان كردي مي گويم وجود قدرتها در همة ‌مظاهر عالم خلقت دليل بر اين است كه منبعي هست كه اين قدرتها از آنجا ناشي مي شود. به يك جوي آب كه از زير كوهي مرتباً جاري است نگاه كنيد:

آيا اين آب منبعي دارد يا نه؟ اگر منبع نداشته باشد به زودي تمام مي شود. پس منبعي هست كه آب از آنجا مي آيد. وقتي باران مي بارد دليل بر اين است كه منبعي هست بنام ابر كه پر و آبستن از آب است و قطرات باران از آنجا ناشي مي شود. منبع اين قطرات از آنجا است كما اينكه منبع همان ابر نيز از بخار و منبع بخار اقيانوسها است. پس هر چيزي منبعي دارد و قدرتي هست كه آب را بخار مي كند و به صورت ابر در مي آورد. منابع نيز سلسله مراتب دارند همانطور كه آب منبع دارد، قدرت هم دارد و همانطور كه منبع آب  را مي بينيد منبع قدرت را هم مي بينيد.

جواب ـ خير، دارد.

سؤال ـ پس قدرت الكتريسيته همين روشنائي است كه آن را با چشم مي بيني. قدرت ما فوق هم همين است و بطور مسلم وجود قدرتهائي كه در زمين و موجودات و همة عالم برأي العين مي بينيم نشان مي دهد كه منبعي در عالم هست كه اين قدرت از آنجا است. اگر اين منبع نباشد قدرتهائي كه در همة موجودات عالم از مورچه گرفته تا فيل، از نبات گرفته تا هوا، از زمين گرفته تا ساير كرات و كهكشانها وجود دارند نمي توانند وجود  داشته باشند.

همانطور كه رودخانه اگر منبع نداشته باشد خشك مي شود و قدرتهاي عالم هم اگر منبعي نداشته باشند، نمي توانند وجود پيدا كنند. حالا اسم اين منبع را چه مي گذاريد؟

جواب ـ اسم آن را طبيعت مي گذاريم.

سؤال ـ بسيار خوب، دوست عزيز هر چه مي خواهي اسم بگذار، بر سر اسم اختلافي نيست. وقتي طبيعت با قدرت را قبول كردي منظور همان است. من اسم اين را خدا مي گذارم. هر ملتي نامي بر آن مي نهد، عرب آن را الله انگليسي  گاد God  و  فرانسوي ديو   Dieu مي گويد. تو هم مي خواهي نام آن را طبيعت گذار. ديدي كه به هم رسيديم و توافق كرديم. حالا خداي را به چشم ديدي و فهميدي؟

جواب ـ‌ فهميدم ولي با چشم نديدم.

سؤال ـ چطور با چشم نديدي؟ مگر منابع قدرت را با چشم نديدي. مگر منبع آن آبها و آثار آن برق و همة ‌نيروهاي عالم را در خودت و در كرة زمين با چشم نديدي؟ مگر اين نيروها از آن سرچشمه نيست؟ پس وقتي نمونة آن را ديده اي در حكم اين است كه آن را براي العين مشاهده كرده اي. اين كاملاً واضح و روشن است و مانند دو دوتا چهار تا مي باشد. حال هم وجود خودت و قدرت خود را شناختي و هم به وجود قدرت در عالم و منبع قدرتهاي جهان لايتناهي واقف شدي خداشناسي همين است. هر چه مي خواهي اسم بگذار. اما اگر مي خواهي خدائي را مزين به ابرو و چشم و بيني و اين قد و بالا و هيكل كه خودت داري ببيني مطلب ديگري است زيرا اين خود تو است يا كسي مثل تو و چنين خدائي ارزش خدائي نخواهد داشت بلكه موجود ضعيف و بيچاره اي است. اگر بخواهي خداي را آن طور فرض كني در حكم بازگشت به عالم بربريت است و مثل آن است كه از سنگ و چوب بتي براي خود تراشيده و در طاقچه گذارده اي و مي خواهي بپرستي. اين عمل رجعت به طرف توحش نام دارد نه خداشناسي با علم و دانش، چنين خدائي را نمي خواهيم و خداي با قدرتي كه مي پرستيم همان است كه گفتيم.

نظراتي از اديان

از خطبة‌162 نهج البلاغه: ليس لاوليته ابتدا و لا لازليته انقضاء و هو الا ول لم يزل و الباقي بلا اجل … الظاهر لا يقال مما و الباطن لا يقال فيما لا شبح فيقتضي و لا محجوب فنحوي لم يقرب من الاشياء بالتصاق ولي يبعد عنها بافتراق.  اول بودن او را ابتدا و هميشگي او را انتها و به سر رسيدن نيست، اوست اول كه هميشه بوده و پايندة كه انتها ندارد، هويدا است كه نمي توان گفت از چه آشكار شده و مخفي است كه گفته نمي شود در چه چيز پنهان گرديده جسمي نيست كه از دور جلوه گري كرده بعد از بين برود و زير پرده نيست تا چيزي بر او احاطه داشته باشد، نزديك بودن او به اشياء به چسبيدن نيست و دوري او از آنها به جدائي نمي باشد.

از خطبة‌227: واحد لا بعدد و دائم لا بامد…… يكي است نه از روي عدد و شماره و هميشه بوده و هستند به حساب مدت و زمان.

دين هندو آسواسوا تارا او پانيشاد  ـ آدهيايا  5: او كسي است كه يگانه است و بر همه علتها و بر همه عرض ها و بر همه نطفه ها

حكومت دارد اوست كسي كه در ابتدا در افكار خود آن پسر عاقل و آتشين خو كه خداي مي خواهد در هنگام تولد بر او ناظر و

شاهد و نگاهدار باشد. خدا كه فوق همه است بر همه چيز و هم كس فرمانرواست چنانكه نطفه جهاني در طبيعت بثمر مي رسد و همه طبيعتهائي را كه مي تواند به ثمر برسند تنوع مي دهد و همة صفات را ايجاد مي كند. اين خداي بزرگ باطني بر حسب صفات خود بسياري صورتهاي خشن يا لطيف به خود مي گيرد و چون خود وحدت خويش را با آنها بوجود آورده است او را به شكل

 ديگري و ديگري بر حسب كيفيات و عوارض جسمي مي بينند. آن كسي كه او را مي شناسد او را كه نه آغاز و انجامي دارد در ميان آشفتگي ها و شلوغيها او را كه همه چيز را خلق كرده و بسياري صورتها دارد و بر همه چيز محيط است از هر زنجير آزاد خواهد بود خداي عاقل رابطه بين خود و ديگران را مي فهمد و مي داند كه چگونه همه آنها در اين راه قدم مي زنند كه با آن نيروي بزرگ يك بدن تشكيل دهند و هر فردي اين حقيقت را متوجه نيست اما بطور طبيعي در اين وحدت شريك است.

دين تائوئيسم : كوانگ تسو ـ 39 ـ 40: در زير آسمان يك موج و يك نفس زندگي وجود دارد و لذا بزرگان و عقلا اين وحدت را ستودند.

دين هندو : كاتها اوپانيشاد ـ آدهيايا 2 و الي 5: اوست در واقع درخشنده يعني براهمان تنها اوست پايدار و باقي. همة دنيا در او محتوي است و هيچ كس از او خارج نيست.

نظراتي از دانشمندان و فلاسفه

لامنه: وجود مطلق سه جنبة اصلي دارد: اول قدرت دوم عقل و سوم عشق. وجود مطلق مخلوقات را در بر دارد و خلقت همانا ظهور مخلوقات مي باشد.                                                          

ژان مـاري گـويـو: حقيقت زندگي افزايش و بسط و توانا شدن و تجاوز كردن است. اين افزايش از خود اوست نه آنكه از ديگري بگيرد.                                                                           

لايب نيـتس: خداوند جوهرهاي فرد را كه تجليات ذات اويند ايجاد و سپس ابقاء مي كند و دائماً در كار خلق است و اگر دست از خلق بردارد همه معدوم مي شوند.                                          

شـوپنـهاور: اراده الهي اصل و حقيقت جهان است و نمي توان آن را منتسب به علت و حقيقت ديگر نمود و وجود مستقل است و خود هستي دارد و وجود وقتي ابراز مي شود كه اراده كند.